Sólin Sólin Rís 09:59 • sest 16:25 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 15:35 • Sest 22:44 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 10:44 • Síðdegis: 23:16 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 04:11 • Síðdegis: 17:11 í Reykjavík
Sólin Sólin Rís 09:59 • sest 16:25 í Reykjavík
Tunglið Tunglið Rís 15:35 • Sest 22:44 í Reykjavík
Flóð Flóð Árdegis: 10:44 • Síðdegis: 23:16 í Reykjavík
Fjaran Fjara Árdegis: 04:11 • Síðdegis: 17:11 í Reykjavík
LeiðbeiningarTil baka

Sendu inn spurningu

Hér getur þú sent okkur nýjar spurningar um vísindaleg efni.

Hafðu spurninguna stutta og hnitmiðaða og sendu aðeins eina í einu. Einlægar og vandaðar spurningar um mikilvæg efni eru líklegastar til að kalla fram vönduð og greið svör. Ekki er víst að tími vinnist til að svara öllum spurningum.

Persónulegar upplýsingar um spyrjendur eru eingöngu notaðar í starfsemi vefsins, til dæmis til að svör verði við hæfi spyrjenda. Spurningum er ekki sinnt ef spyrjandi villir á sér heimildir eða segir ekki nægileg deili á sér.

Spurningum sem eru ekki á verksviði vefsins er eytt.

Að öðru leyti er hægt að spyrja Vísindavefinn um allt milli himins og jarðar!

=

Hvernig komust vísindamenn að því úr hverju jörðin er?

Sigurður Steinþórsson

Einnig var spurt:

Okkur langar svo að vita hvernig menn komust að því úr hverju jörðin er? Hvernig er vitað úr hverju kjarninn er? Hvernig er það greint?

Í stórum dráttum er kjarni jarðar úr járni, möttullinn úr peridótíti og skorpan ýmist úr basalti og graníti. Peridótít er útbasískt berg einkum gert úr ólivíni ásamt pýroxíninu enstatíti og oxíðinu spínli (MgAl3O4); nafnið er dregið af peridot, gimsteins-afbrigði steindarinnar ólivín (Mg,Fe)2SiO4.

Jarðskjálftamælingar snemma á 20. öld leiddu í ljós lagskiptingu jarðar í kjarna, möttul og skorpu. Með því að rannsaka hvernig jarðskjálftabylgjur berast um jörðina var hægt að draga ályktanir um eðliseiginleika þessara laga, meðal annars að kjarninn væri úr þungu efni og að innri kjarninn væri fastur en sá ytri fljótandi. Segulsvið jarðar var/er skýrt þannig að kjarninn sé eins konar rafali úr járni.

Lagskipting jarðar og dýpi á mörkum lagamóta.

Lagskipting jarðar og dýpi á mörkum lagamóta.

Þekking á samsetningu möttulsins byggist bæði á jarðeðlisfræðilegum mælingum og rannsóknum á bergi. Eðlismassi möttulsins og hljóðhraði jarðskjálftabylgna um hann gáfu mikilvægar vísbendingar um samsetningu hans. Auk þess berast stundum molar sem taldir eru vera úr efri möttli til yfirborðsins í eldgosum og gera vísindamönnum kleift að rannsaka möttulefni með beinum hætti.

Upp úr miðri 20. öld var jarðfræðinga farið að gruna að peridótít í neðstu lögum ófíólíta væri að hluta til möttulefni. Ófíólítar (e. ophiolite) eru berghlunkar úr hafsbotnsskorpu og efsta hluta möttulsins sem flekahreyfingar hafa þrýst upp á meginlandsskorpu og eru þekktir nokkuð víða í fellingafjöllum. Árið 1961 var gerð tilraun til að bora gegnum basaltskorpu hafsbotnsins niður að Móhó-mörkum en svo kallast mörkin milli jarðskorpu og möttuls. Tilraunin tókst ekki en rannsóknir á ófíólítum héldu áfram. Árið 1971 birtist svo loks grein um ófíólít á eynni Kýpur sem sannfærði flesta um að möttullinn væri úr peridótíti.[1]

Önnur mikilvæg leið til að öðlast þekkingu á efnasamsetningu jarðar er að rannsaka loftsteina og myndun sólkerfisins. Ríkjandi hugmynd um uppruna jarðar er svonefnt aðsópslíkan (e. accretion model) – að jörðin (og aðrir hnettir sólkerfisins) hafi orðið til við samsöfnun geimryks og loftsteina af ýmsum stærðum og gerðum. Hugmyndir um myndun sólkerfisins úr skýi af ryki og gasi eiga sér langa sögu. Á síðari hluta 18. aldar settu þýski heimspekingurinn Immanuel Kant og franski stjarnfræðingurinn Pierre-Simon Laplace fram hugmyndir um að sólkerfið hefði myndast úr slíku skýi. Á 20. öld þróaði rússneski jarðeðlisfræðingurinn Otto Schmidt aðsópslíkan þar sem fast efni safnaðist saman í stærri hnetti. Samlandi hans, eðlis- og stærðfræðingurinn Victor Safronov, útfærði síðan þá hugmynd stærðfræðilega og sýndi hvernig smástirni og reikistjörnur gætu myndast við slíkt ferli.

Hoba loftsteinninn í Namibíu er stærsti heili loftsteinninn sem fundist hefur á jörðinni, talinn um 60 tonn að þyngd, 2,7 m bæði á lengd og breidd og 0,9 m á þykkt.

Hoba loftsteinninn í Namibíu er stærsti heili loftsteinninn sem fundist hefur á jörðinni, talinn um 60 tonn að þyngd, 2,7 m bæði á lengd og breidd og 0,9 m á þykkt.

Loftsteinar sem fallið hafa til jarðar eru einkum þrenns konar, bergsteinar, gerðir úr sömu silikötum og mynda efri möttul jarðar (ólivín, enstatít, spínill), járnsteinar (90–95% járn, auk þess nikkel og kóbolt) og bergjárnsteinar (siliköt og járn). „Frumstæðastir“ loftsteina eru kondrítar (e. chondrites), bergsteinar sem einkennast af innri gerð sinni, sambreyskju af smákúlum (e. chondrules) líkust dropum sem hafa storknað hratt frá háu hitastigi. Ólíkt öðrum loftsteinum, sem taldir eru vera brot úr hnöttum sem myndast höfðu úr kondrítum en sundrast í árekstrum hver við annan í óróa sköpunarinnar, eru kondrítar „frumefnið“ sem hnettir sólkerfisins mynduðust úr. Sérstakir meðal kondríta eru svonefndir kolakondrítar (e. carbonaceous chondrites), bergsteinar ríkir af kolefni (3–5% C) og vatni (allt að 20%) bundnu í steindum sem kolvetnasambönd. Efnasamsetning kondríta er sem sagt talin vera meðalsamsetning jarðar, vatnið og kolefnið sé frá kolakondrítum komið -- sumum hefur jafnvel dottið í hug að kím lífsins sjálfs sé þar að finna.

Tilvísun:
  1. ^ E.M. Moores & F.J. Vine 1971. The Troodos Massif, Cyprus, and other ophiolites as oceanic crust: evaluation and implications. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A. Mathematical and Physical Sciences. 268: 443-466.

Myndir:

Upphaflega hljóðaði spurninginn svona:
Við hér í 7HH í Flataskóla erum að læra um pláneturnar. Okkur langar svo að vita hvernig menn komust að því úr hverju jörðin er? Hvernig er vitað úr hverju kjarninn er? Hvernig er það greint? Hefur einhver borað sig í gegnum jarðskorpuna?

Síðasta hluta spurningarinnar er svarað sérstaklega hér: Hefur einhver borað sig í gegnum jarðskorpuna? Á Vísindavefnum er jafnframt að finna fleiri svör um innri gerð jarðar, sjá til dæmis tengd svör.

Höfundur

Sigurður Steinþórsson

prófessor emeritus

Útgáfudagur

16.11.2026

Spyrjandi

Harpa Hjartardóttir og 7. HH

Tilvísun

Sigurður Steinþórsson. „Hvernig komust vísindamenn að því úr hverju jörðin er?“ Vísindavefurinn, 16. nóvember 2026, sótt 16. nóvember 2026, https://visindavefur.is/svar.php?id=89876.

Sigurður Steinþórsson. (2026, 16. nóvember). Hvernig komust vísindamenn að því úr hverju jörðin er? Vísindavefurinn. https://visindavefur.is/svar.php?id=89876

Sigurður Steinþórsson. „Hvernig komust vísindamenn að því úr hverju jörðin er?“ Vísindavefurinn. 16. nóv. 2026. Vefsíða. 16. nóv. 2026. <https://visindavefur.is/svar.php?id=89876>.

Chicago | APA | MLA

Senda grein til vinar

=

Hvernig komust vísindamenn að því úr hverju jörðin er?
Einnig var spurt:

Okkur langar svo að vita hvernig menn komust að því úr hverju jörðin er? Hvernig er vitað úr hverju kjarninn er? Hvernig er það greint?

Í stórum dráttum er kjarni jarðar úr járni, möttullinn úr peridótíti og skorpan ýmist úr basalti og graníti. Peridótít er útbasískt berg einkum gert úr ólivíni ásamt pýroxíninu enstatíti og oxíðinu spínli (MgAl3O4); nafnið er dregið af peridot, gimsteins-afbrigði steindarinnar ólivín (Mg,Fe)2SiO4.

Jarðskjálftamælingar snemma á 20. öld leiddu í ljós lagskiptingu jarðar í kjarna, möttul og skorpu. Með því að rannsaka hvernig jarðskjálftabylgjur berast um jörðina var hægt að draga ályktanir um eðliseiginleika þessara laga, meðal annars að kjarninn væri úr þungu efni og að innri kjarninn væri fastur en sá ytri fljótandi. Segulsvið jarðar var/er skýrt þannig að kjarninn sé eins konar rafali úr járni.

Lagskipting jarðar og dýpi á mörkum lagamóta.

Lagskipting jarðar og dýpi á mörkum lagamóta.

Þekking á samsetningu möttulsins byggist bæði á jarðeðlisfræðilegum mælingum og rannsóknum á bergi. Eðlismassi möttulsins og hljóðhraði jarðskjálftabylgna um hann gáfu mikilvægar vísbendingar um samsetningu hans. Auk þess berast stundum molar sem taldir eru vera úr efri möttli til yfirborðsins í eldgosum og gera vísindamönnum kleift að rannsaka möttulefni með beinum hætti.

Upp úr miðri 20. öld var jarðfræðinga farið að gruna að peridótít í neðstu lögum ófíólíta væri að hluta til möttulefni. Ófíólítar (e. ophiolite) eru berghlunkar úr hafsbotnsskorpu og efsta hluta möttulsins sem flekahreyfingar hafa þrýst upp á meginlandsskorpu og eru þekktir nokkuð víða í fellingafjöllum. Árið 1961 var gerð tilraun til að bora gegnum basaltskorpu hafsbotnsins niður að Móhó-mörkum en svo kallast mörkin milli jarðskorpu og möttuls. Tilraunin tókst ekki en rannsóknir á ófíólítum héldu áfram. Árið 1971 birtist svo loks grein um ófíólít á eynni Kýpur sem sannfærði flesta um að möttullinn væri úr peridótíti.[1]

Önnur mikilvæg leið til að öðlast þekkingu á efnasamsetningu jarðar er að rannsaka loftsteina og myndun sólkerfisins. Ríkjandi hugmynd um uppruna jarðar er svonefnt aðsópslíkan (e. accretion model) – að jörðin (og aðrir hnettir sólkerfisins) hafi orðið til við samsöfnun geimryks og loftsteina af ýmsum stærðum og gerðum. Hugmyndir um myndun sólkerfisins úr skýi af ryki og gasi eiga sér langa sögu. Á síðari hluta 18. aldar settu þýski heimspekingurinn Immanuel Kant og franski stjarnfræðingurinn Pierre-Simon Laplace fram hugmyndir um að sólkerfið hefði myndast úr slíku skýi. Á 20. öld þróaði rússneski jarðeðlisfræðingurinn Otto Schmidt aðsópslíkan þar sem fast efni safnaðist saman í stærri hnetti. Samlandi hans, eðlis- og stærðfræðingurinn Victor Safronov, útfærði síðan þá hugmynd stærðfræðilega og sýndi hvernig smástirni og reikistjörnur gætu myndast við slíkt ferli.

Hoba loftsteinninn í Namibíu er stærsti heili loftsteinninn sem fundist hefur á jörðinni, talinn um 60 tonn að þyngd, 2,7 m bæði á lengd og breidd og 0,9 m á þykkt.

Hoba loftsteinninn í Namibíu er stærsti heili loftsteinninn sem fundist hefur á jörðinni, talinn um 60 tonn að þyngd, 2,7 m bæði á lengd og breidd og 0,9 m á þykkt.

Loftsteinar sem fallið hafa til jarðar eru einkum þrenns konar, bergsteinar, gerðir úr sömu silikötum og mynda efri möttul jarðar (ólivín, enstatít, spínill), járnsteinar (90–95% járn, auk þess nikkel og kóbolt) og bergjárnsteinar (siliköt og járn). „Frumstæðastir“ loftsteina eru kondrítar (e. chondrites), bergsteinar sem einkennast af innri gerð sinni, sambreyskju af smákúlum (e. chondrules) líkust dropum sem hafa storknað hratt frá háu hitastigi. Ólíkt öðrum loftsteinum, sem taldir eru vera brot úr hnöttum sem myndast höfðu úr kondrítum en sundrast í árekstrum hver við annan í óróa sköpunarinnar, eru kondrítar „frumefnið“ sem hnettir sólkerfisins mynduðust úr. Sérstakir meðal kondríta eru svonefndir kolakondrítar (e. carbonaceous chondrites), bergsteinar ríkir af kolefni (3–5% C) og vatni (allt að 20%) bundnu í steindum sem kolvetnasambönd. Efnasamsetning kondríta er sem sagt talin vera meðalsamsetning jarðar, vatnið og kolefnið sé frá kolakondrítum komið -- sumum hefur jafnvel dottið í hug að kím lífsins sjálfs sé þar að finna.

Tilvísun:
  1. ^ E.M. Moores & F.J. Vine 1971. The Troodos Massif, Cyprus, and other ophiolites as oceanic crust: evaluation and implications. Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series A. Mathematical and Physical Sciences. 268: 443-466.

Myndir:

Upphaflega hljóðaði spurninginn svona:
Við hér í 7HH í Flataskóla erum að læra um pláneturnar. Okkur langar svo að vita hvernig menn komust að því úr hverju jörðin er? Hvernig er vitað úr hverju kjarninn er? Hvernig er það greint? Hefur einhver borað sig í gegnum jarðskorpuna?

Síðasta hluta spurningarinnar er svarað sérstaklega hér: Hefur einhver borað sig í gegnum jarðskorpuna? Á Vísindavefnum er jafnframt að finna fleiri svör um innri gerð jarðar, sjá til dæmis tengd svör....